Η ταχύτητα μετάδοσης της πληροφορίας, η αξιοπιστία των πηγών, τα fake news, η επιρροή των social media στα παιδιά και η νέα πρόκληση των deepfakes βρέθηκαν στο επίκεντρο της συζήτησης της κας. Καφτάκη με τη δημοσιογράφο και παρουσιάστρια Μαρία Σπυριδάκη στην εκπομπή Μαμά,θέλω Τάμπλετ στον Θέμα Κρήτης.
Σε μια εποχή όπου η πληροφορία μεταδίδεται μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα και ο καθένας μπορεί να δημιουργήσει και να διακινήσει περιεχόμενο, το ζητούμενο δεν είναι πλέον μόνο να βρούμε μια πληροφορία, αλλά να διαπιστώσουμε αν είναι αληθινή.
Η κα. Καφτάκη αναφέρθηκε στον τεράστιο όγκο πληροφοριών που δέχονται καθημερινά οι πολίτες, αλλά και οι ίδιοι οι δημοσιογράφοι, επισημαίνοντας ότι το ζητούμενο πλέον δεν είναι μόνο η πρόσβαση στην πληροφορία, αλλά κυρίως η αξιοπιστία της.
Όπως σημείωσε, η εποχή των fake news έχει πλέον περάσει σε ένα νέο στάδιο, καθώς στο πληροφοριακό περιβάλλον προστίθενται και πλαστά ή παραποιημένα βίντεο, αυξάνοντας ακόμη περισσότερο τη δυσκολία αναγνώρισης της αλήθειας.
Η κα. Σπυριδάκη τόνισε ότι οι δημοσιογράφοι έρχονται καθημερινά αντιμέτωποι με πληροφορίες που χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για γεγονότα διεθνούς εμβέλειας.
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στις πολεμικές συγκρούσεις, όπου η πληροφορία και κυρίως η εικόνα μεταδίδονται πλέον σχεδόν σε πραγματικό χρόνο.
Η δημοσιογραφία ξεκινά από τη διασταύρωση
Η κα. Καφτάκη έθεσε το ερώτημα αν θα έπρεπε να υπάρχει ειδική εκπαίδευση για τους ανθρώπους που εργάζονται στη δημοσιογραφία, ώστε να μπορούν να αναγνωρίζουν πιο αποτελεσματικά τις ψευδείς πληροφορίες.
Η Μαρία Σπυριδάκη τόνισε ότι βασικός κανόνας της δημοσιογραφίας είναι η διασταύρωση. Μια πληροφορία δεν θεωρείται αυτομάτως αξιόπιστη επειδή προέρχεται από μία πηγή. Ο δημοσιογράφος χρειάζεται να ελέγχει την προέλευση, να αναζητά επιπλέον πηγές, να εξετάζει έγγραφα και να συγκρίνει τα στοιχεία.
Ωστόσο, η διαδικασία αυτή απαιτεί χρόνο, κάτι που συχνά λείπει από τη σύγχρονη ενημέρωση.
Η παγίδα της ταχύτητας
Το κυνήγι της πρωτιάς στη μετάδοση μιας είδησης μπορεί να οδηγήσει σε λάθη. Μια πληροφορία που μεταφέρεται χωρίς να έχει ελεγχθεί πλήρως μπορεί να δημιουργήσει παραπληροφόρηση ακόμη και χωρίς πρόθεση εξαπάτησης.
Ιδιαίτερα σημαντικός είναι και ο ανθρώπινος παράγοντας. Ακόμη και ένας αυτόπτης μάρτυρας μεταφέρει ένα γεγονός μέσα από τα προσωπικά του βιώματα και τις δικές του αντιλήψεις. Γι’ αυτό η δημοσιογραφική δουλειά δεν είναι απλή αναπαραγωγή όσων είπε κάποιος, αλλά έλεγχος και αξιολόγηση της πληροφορίας.
Η διαδικασία μοιάζει με «χαλασμένο τηλέφωνο»: κάθε νέα αναμετάδοση μπορεί να προσθέσει ή να αφαιρέσει στοιχεία από την αρχική πληροφορία.
Fake news με ή χωρίς πρόθεση
Η παραπληροφόρηση δεν είναι πάντα αποτέλεσμα σκόπιμης εξαπάτησης. Μπορεί να προκύψει από βιασύνη, ελλιπή έρευνα ή αναπαραγωγή μιας πληροφορίας χωρίς διασταύρωση.
Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις όπου οι ψευδείς πληροφορίες δημιουργούνται σκόπιμα, προκειμένου να συγκεντρώσουν clicks και προβολές ή να επηρεάσουν την κοινή γνώμη. Σε περιόδους πολέμων και κρίσεων, το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο σύνθετο, καθώς πραγματικές εικόνες συνυπάρχουν με παλαιότερο ή παραποιημένο υλικό.
Τα παιδιά και η ενημέρωση από τα social media
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στον ρόλο του Διαδικτύου στη ζωή των παιδιών. Τα social media αποτελούν πλέον σημαντική πηγή ενημέρωσης για θέματα όπως η υγεία, η διατροφή, οι σχέσεις και η σεξουαλική διαπαιδαγώγηση.
Το γεγονός αυτό καθιστά απαραίτητη την καλλιέργεια της κριτικής σκέψης. Τα παιδιά χρειάζεται να μάθουν να ελέγχουν ποιος δημιουργεί μια πληροφορία, από πού προέρχεται και αν μπορεί να επιβεβαιωθεί.
Από το Photoshop στα deepfakes
Η τεχνητή νοημοσύνη προσθέτει μια νέα διάσταση στην παραπληροφόρηση. Τα σύγχρονα εργαλεία μπορούν να δημιουργήσουν εξαιρετικά πειστικές πλαστές εικόνες και βίντεο, τα γνωστά deepfakes.
Όπως επισημάνθηκε στη συζήτηση, ακόμη και ένας άνθρωπος με εμπειρία δεν είναι πάντα σε θέση να αναγνωρίσει με βεβαιότητα ένα επαγγελματικά δημιουργημένο πλαστό βίντεο.
Το πρόβλημα γίνεται ακόμη μεγαλύτερο στα social media, όπου οι χρήστες κάνουν γρήγορα scrolling και ένα παραποιημένο βίντεο μπορεί να δημιουργήσει μια εντύπωση μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Ακόμη κι αν αργότερα αποκαλυφθεί η αλήθεια, η αρχική εικόνα μπορεί να έχει ήδη μείνει.
Υπάρχουν, πάντως, εργαλεία που μπορούν να βοηθήσουν στον έλεγχο εικόνων και βίντεο, αλλά χρειάζονται γνώση, χρόνο και σωστή χρήση.
Η τεχνολογία ως εργαλείο
Η συζήτηση ανέδειξε και τη θετική πλευρά της τεχνητής νοημοσύνης. Εργαλεία όπως το ChatGPT και άλλες πλατφόρμες μπορούν να διευκολύνουν σημαντικά την καθημερινότητα, την έρευνα και την εργασία.
Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι η απόρριψη της τεχνολογίας, αλλά η υπεύθυνη χρήση της. Όπως επισημάνθηκε, απέναντι στα νέα εργαλεία δημιουργούνται σταδιακά και εργαλεία ελέγχου και επαλήθευσης.
Το «φρένο» της κριτικής σκέψης
Το βασικό μήνυμα της συζήτησης ήταν ότι στην εποχή της υπερπληροφόρησης χρειάζεται να «φρενάρουμε» πριν πιστέψουμε ή μεταδώσουμε κάτι.
Η διασταύρωση, η έρευνα, η γνώση και η κριτική σκέψη αποτελούν τα σημαντικότερα εφόδια απέναντι στην παραπληροφόρηση. Αυτό αφορά ιδιαίτερα τα παιδιά και τους νέους, που μεγαλώνουν σε ένα περιβάλλον συνεχούς ροής περιεχομένου.
Το Διαδίκτυο είναι μια τεράστια πηγή γνώσης και η τεχνητή νοημοσύνη ένα ισχυρό εργαλείο. Η πρόκληση είναι να τα χρησιμοποιούμε με τρόπο που να μας βοηθά να κατανοούμε καλύτερα την πραγματικότητα και όχι να παρασυρόμαστε από αυτήν.
Σε έναν κόσμο όπου η πληροφορία είναι παντού, το σημαντικότερο δεν είναι να την εντοπίσουμε. Είναι να μάθουμε να ξεχωρίζουμε την αλήθεια μέσα σε αυτήν.
Μπορείτε να ακούσετε ολόκληρη την συνέντευξη πατώντας εδώ.
Ακούστε όλα τα προηγούμενα επεισόδια της εκπομπής “Μαμά θέλω Tablet” με την Ροδούλα Καφτάκη στον Θέμα Κρήτης 103.1 πατώντας εδώ.
Η Ροδούλα Καφτάκη ειδικός ψηφιακής ασφάλειας, εκπαιδευτικός, συγγραφέας του βιβλίου «Μαμά,θέλω Tablet» και δημιουργός του Safe Kids Project (https://safekidsproject.gr/)
