Από τον περασμένο μήνα, η Γαλλία μάς προσφέρει εικόνες από λαϊκές κινητοποιήσεις που συνοδεύονται από εκτεταμένα επεισόδια. Πυρπολημένα αυτοκίνητα, λεηλατημένα καταστήματα, δημόσια κτίρια στις φλόγες. Ακόμη και το ιστορικό δημαρχείο της Λιμόζ πυρπολήθηκε. Κόποι μιας ζωής χάνονται μέσα σε λίγες ώρες, επειδή κάποιοι αποφάσισαν ότι η οργή τους δικαιολογεί τις καταστροφικές τους ενέργειες. Και, όπως συμβαίνει πάντα σε τέτοιες περιπτώσεις, η συζήτηση ανοίγει για τα αίτια των καταστροφών, τις πολιτικές ευθύνες, τη στάση της αστυνομίας και τον ρόλο του κράτους. Η οργή μπορεί να εξηγεί πολλά. Δεν υπογράφει, όμως, επιταγές για να πληρωθεί ο λογαριασμός των ζημιών.
Η Γαλλία δεν είναι η μόνη χώρα που βρέθηκε αντιμέτωπη με τέτοια γεγονότα. Παρόμοιες πολιτικές ταραχές σημειώθηκαν και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, μεταξύ των οποίων η Ιταλία, το Βέλγιο και η Αλβανία. Μόνο που υπάρχει μια λεπτομέρεια που συχνά χάνεται μέσα στον θόρυβο των συνθημάτων: το δικαίωμα στη διαμαρτυρία δεν νομιμοποιεί τις καταστροφές.
Δεν χρειάζεται να ανατρέξουμε πολύ πίσω στον χρόνο για να θυμηθούμε ότι παρόμοιες εικόνες έχουμε δει και στην Ελλάδα. Η δική μας πρόσφατη ιστορία έχει αρκετά παραδείγματα που μας θυμίζουν ότι η οργή και η κοινωνική αγανάκτηση μπορούν εύκολα να μετατραπούν σε ανεξέλεγκτη βία και καταστροφές.
Τον Δεκέμβριο του 2008, μετά τον θανάσιμο πυροβολισμό του Αλέξανδρου Γρηγορόπουλου από τον ειδικό φρουρό Επαμεινώνδα Κορκονέα, η Αθήνα και άλλες πόλεις έζησαν εκτεταμένα επεισόδια, που συνοδεύτηκαν από σοβαρές καταστροφές σε δημόσια κτίρια, εμπορικά καταστήματα και περιουσίες ιδιωτών. Η δολοφονία ενός δεκαπεντάχρονου παιδιού προκάλεσε δικαιολογημένη οργή. Ο Κορκονέας καταδικάστηκε και οδηγήθηκε στη φυλακή.
Τι σχέση είχε, όμως, ο φόνος ενός παιδιού με τους βανδαλισμούς και τους εμπρησμούς καταστημάτων; Η οργή για ένα αποτρόπαιο έγκλημα δεν μπορεί να γίνεται άλλοθι για πυρπολήσεις, λεηλασίες και καταστροφές περιουσιών.
Ποιο ακριβώς δίκαιο υπηρετείται όταν ένας άνθρωπος χάνει μέσα σε λίγα λεπτά ό,τι έχτιζε επί χρόνια; Ποια κοινωνική διεκδίκηση υπηρετείται όταν εργαζόμενοι χάνουν τη δουλειά τους επειδή κάποιος αποφάσισε να κάψει την επιχείρηση στην οποία εργάζονται;
Δύο χρόνια αργότερα, τον Μάιο του 2010, η Ελλάδα συγκλονίστηκε από την τραγωδία της Marfin. Στον εμπρησμό του υποκαταστήματος στην οδό Σταδίου, τρεις εργαζόμενοι έχασαν τη ζωή τους, ανάμεσά τους και μια έγκυος γυναίκα.
Δεκαέξι χρόνια μετά, η υπόθεση της Marfin επανήλθε στο προσκήνιο με συλλήψεις και νέες δικαστικές εξελίξεις. Και κάπου εδώ γεννάται ένα εύλογο ερώτημα: όταν ο δράστης είναι γνωστός κρατικός λειτουργός, η Δικαιοσύνη μπορεί να κινηθεί γρήγορα. Όταν, όμως, οι δράστες βρίσκονται μεταξύ των γνωστών αγνώστων, χρειάζεται να περάσουν δεκαέξι χρόνια για να αρχίσει να ξετυλίγεται το κουβάρι; Μήπως τότε η Δικαιοσύνη κινείται με ρυθμούς σαλιγκαριού πάνω σε χελώνα;
Δεν χρειάζεται να συμφωνούμε πολιτικά, να έχουμε τις ίδιες απόψεις ή να αποδεχόμαστε τις επιλογές της εκάστοτε κυβέρνησης για να καταλάβουμε κάτι στοιχειώδες: είτε μιλάμε για τον Γρηγορόπουλο είτε για τη Marfin, άλλο η αντίδραση στην αδικία και άλλο η δολοφονική δράση εκείνων που αφαιρούν τη ζωή αθώων και ανυποψίαστων ανθρώπων, καταστρέφουν περιουσίες και τελικά στρέφονται εναντίον της ίδιας της κοινωνίας.
Από την ιδεολογία στην καταστροφή
Η Ιστορία έχει δείξει ότι οι συμμαχίες απέναντι σε έναν κοινό αντίπαλο δεν κρατούν για πάντα. Στο Ιράν, το 1979, αριστερές και ισλαμιστικές δυνάμεις βρέθηκαν στην ίδια επαναστατική συμμαχία για την ανατροπή του Σάχη. Όταν, όμως, οι ισλαμιστές εδραίωσαν την εξουσία τους, πολλοί από τους αριστερούς πρώην συνοδοιπόρους τους διώχθηκαν και φυλακίστηκαν. Στη σημερινή Γαλλία, η παρουσία διαφορετικών πολιτικών συμβόλων στις ίδιες κινητοποιήσεις γεννά ερωτήματα για το πού μπορεί να οδηγήσει μια τέτοια σύγκλιση. Αν κάτι τους φέρνει κοντά, δεν είναι οι κοινές αξίες, αλλά η ιδεολογική υιοθέτηση της ωμής βίας και η έμπρακτη εκδήλωσή της.
Δεν είναι όλοι οι αναρχικοί υπέρ της βίας ούτε οι μουσουλμάνοι συλλήβδην ισλαμιστές εξτρεμιστές. Όποιος θέλει να κάνει σοβαρή πολιτική ανάλυση οφείλει να ξεχωρίζει όσους συμμετέχουν σε μια κινητοποίηση από εκείνους που επιλέγουν τη βία και τις καταστροφές. Οι ευθύνες δεν είναι συλλογικές ούτε μπορούν να αποδίδονται με βάση την ιδεολογική ταυτότητα.
Όταν, όμως, η πολιτική ή θρησκευτική ιδεολογία χρησιμοποιείται για να δικαιολογήσει τη βία, τα συνθήματα παύουν να είναι απλώς λόγια. Και τότε εμφανίζονται οι γνωστοί σχολιαστές, οι πολιτικοί αναλυτές, οι δήθεν επαναστάτες και οι πρόθυμοι υπερασπιστές κάθε «εξέγερσης», έτοιμοι να εξηγήσουν γιατί οι βανδαλισμοί και οι εμπρησμοί αποτελούν, κατά βάθος, μια αποδεκτή πολιτική πρακτική. Μέχρι να χτυπήσει η καταστροφή τη δική τους πόρτα.
«Άντε και στα δικά μας»!
Μέσα σε αυτό το κλίμα ήρθε και η δήλωση του Πάνου Λαμπρινίδη–Στάχτου, πρώην γραμματέα της Νεολαίας ΣΥΡΙΖΑ και στελέχους της Ελληνικής Αριστερής Συμπαράταξης (ΕΛ.Α.Σ.), με αφορμή τα γεγονότα στη Γαλλία: «Μεγάλη αναταραχή, θαυμάσια κατάσταση» και «άντε και στα δικά μας».
Οφείλω να καταγράψω τη διευκρίνιση που έδωσε ο ίδιος μετά τις αντιδράσεις: ότι αναφερόταν σε ειρηνικές κινητοποιήσεις και όχι στη βία. Η διευκρίνιση καταγράφεται. Ωστόσο, η αρχική διατύπωση γεννά ένα εύλογο ερώτημα: τι ακριβώς σημαίνει το «άντε και στα δικά μας» όταν ακούγεται με αφορμή τέτοιες εικόνες;
Τι ακριβώς θέλουμε, λοιπόν, να έρθει και στα δικά μας; Τις ειρηνικές διαδηλώσεις και την πολιτική κινητοποίηση; Τις διεκδικήσεις για καλύτερη δημόσια ασφάλεια και κοινωνικές υπηρεσίες; Ή μήπως τις εικόνες των πυρπολημένων κτιρίων, των λεηλασιών και της καταστροφής μνημείων ιστορικής σημασίας;
Αυτό που, κατά τη γνώμη μου, έχει ακόμη μεγαλύτερη σημασία είναι ότι ανάμεσα σε όσους σχολιάζουν σήμερα στα τηλεοπτικά πάνελ βρίσκονται πρόσωπα που ενδέχεται αύριο να διεκδικήσουν την ψήφο μας και να ζητήσουν να τους εμπιστευτούμε τη διακυβέρνηση της χώρας. Η πολιτική φιλοδοξία είναι θεμιτή. Οι εκ των υστέρων διευκρινίσεις πείθουν μόνο όσους θέλουν να πειστούν.
Δεν μπορείς να ζητάς αύριο την ψήφο του πολίτη, αν σήμερα αντιμετωπίζεις την αναταραχή ως πολιτική ευκαιρία. Τι θα έλεγες, άραγε, αν σε μια διαδήλωση καιγόταν το δικό σου σπίτι ή το δικό σου αυτοκίνητο; Σε τέτοιες καταστάσεις, που συχνά ξεφεύγουν από κάθε έλεγχο, τις συνέπειες πληρώνουν άνθρωποι που δεν ευθύνονται ούτε για τις αδικίες που προκάλεσαν την αντίδραση ούτε για τις καταστροφές που ακολούθησαν.
Αξίζει, επίσης, να αναφερθεί ότι στο Παρίσι βρέθηκε, στις 5 Νοεμβρίου, και ο πρώην πρωθυπουργός Αλέξης Τσίπρας, ο οποίος συμμετείχε σε διαδήλωση εκφράζοντας την αλληλεγγύη του στους νέους, στα συνδικάτα και στον γαλλικό λαό. Όπως δήλωσε ο ίδιος, η παρουσία του αποτελούσε έμπρακτη συμπαράσταση στις διεκδικήσεις τους.
Ας αφήσουμε, λοιπόν, τις πολιτικές αναλύσεις κι ας περάσουμε στο τι συμβαίνει στην πράξη.
Ένα κατάστημα που καίγεται δεν αποκαθίσταται με μια ανακοίνωση συμπαράστασης. Ένα σπίτι που καταστρέφεται δεν ξαναχτίζεται με μια τηλεοπτική αντιπαράθεση. Ένα ιστορικό κτίριο, ακόμη κι αν διατεθούν σημαντικά ποσά, μπορεί να μην ανακτήσει ποτέ πλήρως την αρχική του μορφή. Και όταν καταστρέφονται στοιχεία της ιστορικής του ταυτότητας, χάνεται ένα κομμάτι της ιστορίας μιας πόλης.
Ποιος πληρώνει;
Τον λογαριασμό της καταστροφής καλείται να πληρώσει ο ιδιοκτήτης, εφόσον δεν διαθέτει την κατάλληλη ασφαλιστική κάλυψη. Αν υπάρχει ασφαλιστήριο που καλύπτει ζημίες από πολιτικές ταραχές, το κόστος αναλαμβάνει η ασφαλιστική εταιρεία, σύμφωνα πάντα με τους όρους και τα όρια της ασφαλιστικής σύμβασης. Σε ορισμένες περιπτώσεις, το κόστος μπορεί να μεταφερθεί και στο κράτος, είτε λόγω θεμελιωμένης κρατικής ευθύνης είτε μέσω χρηματοδότησης της αποκατάστασης από δημόσιους πόρους. Σε αυτή την τελευταία περίπτωση, το βάρος μεταφέρεται τελικά στους φορολογουμένους.
Υπάρχει, μάλιστα, μια λεπτομέρεια που κάθε ασφαλισμένος πρέπει να γνωρίζει: η κάλυψη του κινδύνου πυρκαγιάς δεν συνεπάγεται αυτομάτως και την κάλυψη ζημιών από πυρκαγιά που εκδηλώνεται κατά τη διάρκεια πολιτικών ταραχών, όπως άλλωστε δεν συνεπάγεται και την κάλυψη ζημιών από τρομοκρατικές ενέργειες. Η κάλυψη τέτοιου είδους ζημιών εξαρτάται από τους ειδικούς όρους, τις προβλεπόμενες καλύψεις και τις εξαιρέσεις του συγκεκριμένου ασφαλιστηρίου.
Για τον λόγο αυτό, πριν από τη σύναψη ενός ασφαλιστηρίου, αλλά και κατά την ανανέωσή του, είναι απαραίτητο να εξετάζεται αν οι καλύψεις ανταποκρίνονται στους κινδύνους που απειλούν την περιουσία και αν περιλαμβάνονται οι αντίστοιχες ασφαλιστικές προβλέψεις.
Έτσι, κάποιος μπορεί να πληρώνει επί χρόνια ασφάλιστρα, θεωρώντας ότι έχει εξασφαλίσει επαρκή ασφαλιστική κάλυψη για την περιουσία του, και να διαπιστώσει, όταν συμβεί η ζημιά, ότι το ασφαλιστήριό του δεν καλύπτει τον συγκεκριμένο κίνδυνο.
Πέρα από την αποζημίωση, η ευθύνη.
Υπάρχει, όμως, και μια δεύτερη διάσταση: όταν μια ασφαλιστική εταιρεία καταβάλλει αποζημίωση για μια ζημιά, μπορεί, υπό τις νόμιμες προϋποθέσεις, να διεκδικήσει από τον υπαίτιο την επιστροφή των χρημάτων που κατέβαλε. Το αν και σε ποιον βαθμό μπορεί να αναζητηθεί ευθύνη εξαρτάται από τις συνθήκες που επικρατούσαν κατά τον χρόνο που συνέβη η ζημιά, καθώς κάθε υπόθεση είναι διαφορετική.
Το βασικό ερώτημα παραμένει: πόσο εύκολα μιλάμε για την καταστροφή της περιουσίας των άλλων και πόσο σπάνια συζητάμε για το ποιος θα επωμιστεί το πραγματικό της κόστος;
Η ελευθερία να διαδηλώνεις αποτελεί θεμελιώδες δικαίωμα. Οι πολίτες μπορούν να διεκδικούν και να αμφισβητούν τις πολιτικές επιλογές, ενώ η πολιτική αντιπαράθεση είναι αναγκαία στη δημοκρατία. Τίποτε από αυτά, όμως, δεν δίνει σε κάποιον το δικαίωμα να καταστρέφει περιουσίες, να θέτει ζωές σε κίνδυνο ή να πλήττει την ιστορική κληρονομιά μιας χώρας.
Όσοι φιλοδοξούν να κυβερνήσουν αυτόν τον τόπο ας μας πουν καθαρά τι υπερασπίζονται σήμερα. Το δικαίωμα στη διαμαρτυρία ή την υιοθέτηση της βίας; Τα δικαιώματα των πολιτών ή την αντίληψη ότι οι περιουσίες τους μπορούν να γίνονται θυσία στον βωμό κάποιας ιδεολογίας;
Γιατί, όταν σβήσουν οι φωτιές, οι κάμερες θα στραφούν αλλού, οι πολιτικοί θα αλλάξουν θέμα και οι επίδοξοι σωτήρες θα βρίσκουν νέο βήμα για να προβληθούν.
Όσοι έχουν υποστεί ζημιές θα μείνουν να μετρούν τις απώλειές τους. Οι εργαζόμενοι θα αναρωτιούνται αν θα έχουν αύριο δουλειά. Αν η αποκατάσταση χρηματοδοτείται από δημόσιους πόρους, το κόστος θα επιβαρύνει τους φορολογουμένους. Και ό,τι καταστράφηκε δεν είναι βέβαιο ότι θα αποκατασταθεί πλήρως.
Όχι, δεν θα γίνουμε Γαλλία.
Τουλάχιστον όχι ακόμη…
Ιωάννης Β. Νικηφόρος
Σύμβουλος Διαχείρισης Ασφαλίσιμων Κινδύνων
Ασφαλιστικός Πράκτορας / Συντονιστής Ασφαλιστικών Πρακτόρων
