Γράφει η Ειρήνη Αντωνάκη
Μια διαφορετική πλευρά της Κρήτης, μακριά από τις συνηθισμένες εικόνες του νησιού, παρουσιάζει η φωτογραφική έκθεση «Απόκοσμος – Έξω από τον κόσμο και τον χρόνο» του δημοσιογράφου και φωτογράφου Γιώργου Πατρουδάκη. Πρόκειται για το αποτέλεσμα μιας μακρόχρονης φωτογραφικής διαδρομής στις Σφακιανές Μαδάρες, μέσα από την οποία αναδεικνύονται τόσο το ιδιαίτερο φυσικό τοπίο των Λευκών Ορέων όσο και η καθημερινότητα των ανθρώπων που εξακολουθούν να διατηρούν ζωντανή την παραδοσιακή κτηνοτροφία.
Για την έκθεση και την ιδιαίτερη σχέση του με τις Μαδάρες μίλησε στο Θέμα Κρήτης ο δημοσιογράφος και φωτογράφος Γιώργος Πατρουδάκης.
Μια σχέση 30 χρόνων με τις Σφακιανές Μαδάρες
Μιλώντας για τη σχέση του με τον συγκεκριμένο τόπο, ο κ. Πατρουδάκης εξήγησε ότι εδώ και περίπου 30 χρόνια φωτογραφίζει και μελετά διάφορες περιοχές της Κρήτης, με τις Σφακιανές Μαδάρες να έχουν ξεχωριστή θέση στο έργο του, καθώς αποτελούν και τον τόπο καταγωγής του.
Όπως περιέγραψε, η επιστροφή σε έναν τόπο που προκαλεί συγκίνηση και θαυμασμό δεν ξεκινά απαραίτητα με σκοπό τη δημιουργία μιας έκθεσης. Αρχικά έρχεται η ανάγκη να βιώσει κανείς την ομορφιά του, στη συνέχεια να αποτυπώσει τις εικόνες και τις αναμνήσεις του και, εφόσον αισθανθεί ότι μπορεί να μεταφέρει αυτή τη συγκίνηση και σε άλλους ανθρώπους, να τις μοιραστεί μαζί τους. Πρόκειται, όπως σημείωσε, για μια εσωτερική διαδικασία που σταδιακά αποκτά εξωστρεφή χαρακτήρα.
Ένας τόπος που θυμίζει τη Σελήνη και τον Άρη
Η έκθεση παρουσιάζει δύο διαφορετικές όψεις των Μαδάρων: από τη μία, το άγριο, σχεδόν απόκοσμο φυσικό τοπίο και, από την άλλη, την ανθρώπινη παρουσία, μέσα από την κτηνοτροφική παράδοση και τον τρόπο ζωής των βοσκών.
Ο κ. Πατρουδάκης υπογράμμισε ότι πολλά από τα στοιχεία αυτού του ιδιαίτερου ορεινού κόσμου παραμένουν άγνωστα ακόμη και στους ίδιους τους Κρητικούς. Εξήγησε, μάλιστα, ότι η ονομασία «Μαδάρες» προέρχεται από τη λέξη «μαδαρός», που σημαίνει καραφλός, και περιγράφει την αλπική ζώνη των Χανίων και των Σφακίων, όπου βρίσκονται τα χειμερινά και καλοκαιρινά βοσκοτόπια.
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στην περιοχή που αποκαλείται «ορεινή έρημος», ένα τοπίο με τόσο ξεχωριστή μορφολογία, ώστε, όπως χαρακτηριστικά περιέγραψε, θυμίζει περισσότερο τη Σελήνη και τον Άρη παρά τη Γη. Από αυτήν ακριβώς την εικόνα προέκυψε και ο τίτλος «Απόκοσμος».
Ωστόσο, εξίσου εντυπωσιακή είναι και η ανθρώπινη παρουσία. Τα μιτάτα και τα βοσκοτόπια βρίσκονται σε δυσπρόσιτες περιοχές, μακριά από τους δρόμους, με την πρόσβαση σε ορισμένα από αυτά να απαιτεί ακόμη και τέσσερις ώρες πεζοπορίας. Εκεί, χωρίς ηλεκτρικό ρεύμα, τρεχούμενο νερό ή τηλεφωνική επικοινωνία, οι κτηνοτρόφοι συνεχίζουν να εφαρμόζουν πρακτικές που διατηρούν ζωντανές παραδόσεις αιώνων.
Ο φωτογράφος χαρακτήρισε την κτηνοτροφία στις Μαδάρες μια «χρονοκάψουλα», καθώς προσφέρει τη δυνατότητα επαφής με παλαιότερες εποχές και με στοιχεία του παραδοσιακού κρητικού πολιτισμού που δεν είναι ευρέως γνωστά.
Η παραδοσιακή τυροκόμηση και ο κίνδυνος να χαθεί μια κληρονομιά
Αναφερόμενος στις αλλαγές που έχει παρατηρήσει μέσα στις τρεις δεκαετίες που καταγράφει τη ζωή στις Μαδάρες, ο κ. Πατρουδάκης σημείωσε ότι ο πυρήνας της παραδοσιακής δραστηριότητας παραμένει σε μεγάλο βαθμό αναλλοίωτος. Εκείνο που έχει αλλάξει δραματικά είναι ο αριθμός των ανθρώπων που εξακολουθούν να ανεβαίνουν στα βουνά και να ασχολούνται με την κτηνοτροφία.
Ιδιαίτερη θέση σε αυτή την παράδοση έχει η τυροκόμηση, η οποία, όπως εξήγησε, συνδέεται άμεσα με τη μοναδική χλωρίδα της περιοχής. Τα ζώα τρέφονται με βότανα των ορεινών εκτάσεων, μεταξύ των οποίων και η μαλλοτήρα, στοιχείο που, σύμφωνα με τον ίδιο, προσδίδει στα παραγόμενα τυριά ιδιαίτερα χαρακτηριστικά.
Ο κ. Πατρουδάκης θεωρεί ότι τα συγκεκριμένα προϊόντα θα μπορούσαν να αποτελέσουν πρεσβευτές της κρητικής γαστρονομίας. Ωστόσο, η παραγωγή τους μειώνεται εξαιτίας των δύσκολων συνθηκών διαβίωσης και εργασίας, αλλά και της σταδιακής μείωσης των ανθρώπων που παραμένουν ενεργοί στις Μαδάρες.
Όπως τόνισε, ένας από τους βασικούς στόχους της έκθεσης είναι να αναδείξει αυτή την πραγματικότητα και να ευαισθητοποιήσει τόσο το κοινό όσο και τους αρμόδιους φορείς για την ανάγκη στήριξης των ανθρώπων που συνεχίζουν να διατηρούν ζωντανή αυτή την παράδοση. Πρόκειται, όπως σημείωσε, για ανθρώπους που αποτελούν πρεσβευτές του λαϊκού πολιτισμού και μιας κληρονομιάς που μεταφέρεται από γενιά σε γενιά.
Η συγκίνηση ως στόχος της έκθεσης
Ερωτηθείς τι θα ήθελε να αποκομίσει ο επισκέπτης από την περιήγησή του στην έκθεση, ο φωτογράφος ανέφερε ότι πρωταρχικός του στόχος είναι να καταφέρει να μεταφέρει ένα μέρος της συγκίνησης που ο ίδιος βίωσε επισκεπτόμενος τις Μαδάρες.
Όπως εξήγησε, θέλει οι επισκέπτες να αισθανθούν τη μοναδική ομορφιά του τοπίου, αλλά και να αντιληφθούν τον αγώνα των ανθρώπων που εξακολουθούν να ζουν και να εργάζονται σε αυτές τις δύσκολες συνθήκες. Ακόμη και αν κάποιοι φύγουν έχοντας συγκινηθεί από τις εικόνες και γνωρίζοντας πλέον μια άγνωστη πλευρά της Κρήτης, τότε, όπως είπε, η έκθεση θα έχει πετύχει τον σκοπό της.
Από το Ηράκλειο στα Χανιά – Οι ημερομηνίες της έκθεσης
Η έκθεση φιλοξενήθηκε στο Ηράκλειο, στον Άγιο Πέτρο των Δομινικανών, από τις 15 Οκτωβρίου έως τις 3 Νοεμβρίου 2026, ενώ στη συνέχεια μεταφέρεται στα Χανιά.
Τα εγκαίνια στα Χανιά έχουν προγραμματιστεί για την Κυριακή 8 Νοεμβρίου, στις 18:00, με την έκθεση να παρουσιάζεται σε δύο διαφορετικούς χώρους.
Στο Γιαλί Τζαμί θα φιλοξενηθεί η ενότητα «Έξω από τον κόσμο», αφιερωμένη στην ορεινή έρημο και το αρχαίο δάσος, ενώ στο ισόγειο του Μεγάλου Αρσενάλιου, στο Κέντρο Αρχιτεκτονικής Μεσογείου (ΚΑΜ), θα παρουσιαστεί η ενότητα «Έξω από τον χρόνο», με επίκεντρο την ανθρώπινη παρουσία και την παραδοσιακή ζωή στις Μαδάρες.
Η έκθεση θα παραμείνει ανοιχτή για το κοινό από τις 8 έως τις 27 Νοεμβρίου, δίνοντας την ευκαιρία στους επισκέπτες να γνωρίσουν, μέσα από τον φωτογραφικό φακό, έναν τόπο που παραμένει μακριά από τις συνηθισμένες διαδρομές, αλλά αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της φυσικής και πολιτιστικής ταυτότητας της Κρήτης.
