Γράφει η Ειρήνη Αντωνάκη
Η Παγκόσμια Ημέρα Γεωποικιλότητας, που τιμάται σήμερα, 6 Οκτωβρίου, έρχεται να αναδείξει τον σημαντικό ρόλο που διαδραματίζει η γεωποικιλότητα για τον πλανήτη και τον άνθρωπο. Με αφορμή τη σημερινή ημέρα, μίλησε στο «Θέμα Κρήτης» ο γεωλόγος, Εργαστηριακό Διδακτικό Προσωπικό (ΕΔΙΠ) του Πανεπιστημίου Κρήτης και Έφορος των Εφοριών Γεωποικιλότητας και Παλαιοντολογίας του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Κρήτης, Χαράλαμπος Φασουλάς.
Τι περιλαμβάνει η γεωποικιλότητα
Όπως εξηγεί ο κ. Φασουλάς, η γεωποικιλότητα αφορά την ποικιλομορφία του αβιοτικού περιβάλλοντος, δηλαδή όλων εκείνων των στοιχείων της φύσης που δεν σχετίζονται με τους ζωντανούς οργανισμούς. Σε αυτήν περιλαμβάνονται τα πετρώματα, τα ορυκτά, τα εδάφη και τα απολιθώματα, αλλά και οι φυσικές διεργασίες που διαμορφώνουν το ανάγλυφο, όπως οι σεισμοί, οι κατολισθήσεις, η διάβρωση και οι πλημμύρες. Παράλληλα, περιλαμβάνει τις διαφορετικές μορφές του τοπίου, από τα βουνά και τα φαράγγια μέχρι τα οροπέδια και τα σπήλαια.
Ένα «αρχείο» της ιστορίας της Γης
Η γεωποικιλότητα αποτελεί ουσιαστικά ένα «αρχείο» της ιστορίας του πλανήτη. Το γεωλογικό παρελθόν μάς βοηθά να κατανοήσουμε πώς διαμορφώθηκε η Γη και το περιβάλλον στο οποίο ζούμε σήμερα. Οι διεργασίες που εξελίχθηκαν μέσα σε εκατομμύρια χρόνια έχουν αφήσει τα ίχνη τους στα πετρώματα και στο ανάγλυφο. Η μελέτη αυτών των ιχνών δεν μας επιτρέπει μόνο να γνωρίσουμε το παρελθόν, αλλά και να αντλήσουμε χρήσιμες πληροφορίες για το μέλλον και, κυρίως, για την αντιμετώπιση φυσικών φαινομένων που μπορεί να προκαλέσουν καταστροφές.
Η Κρήτη ως «γεωλογικό εργαστήριο»
Η Κρήτη αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα πλούσιας γεωποικιλότητας. Σύμφωνα με τον κ. Φασουλά, τα πετρώματα του νησιού σχηματίστηκαν σε έναν αρχαίο ωκεανό, εκατομμύρια χρόνια πριν, ανάμεσα στην Αφρική και την Ευρασία. Με την προσέγγιση των λιθοσφαιρικών πλακών, τα πετρώματα ανυψώθηκαν και δημιούργησαν τους μεγάλους ορεινούς όγκους της Κρήτης, καθιστώντας το νησί χαρακτηριστικό παράδειγμα των γεωλογικών διαδικασιών που οδηγούν στον σχηματισμό βουνών στον ελλαδικό χώρο.
«Μια ήπειρος μέσα σε ένα νησί»
Αυτή η μακρά γεωλογική ιστορία έχει δημιουργήσει μια εντυπωσιακή ποικιλία τοπίων. Τα Λευκά Όρη, ο Ψηλορείτης και τα Λασιθιώτικα βουνά συνυπάρχουν με εκατοντάδες φαράγγια, χιλιάδες σπήλαια, οροπέδια και πεδινές περιοχές. Η εναλλαγή αυτή είναι τόσο έντονη, ώστε η Κρήτη θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως μια «ήπειρος μέσα σε ένα νησί».
Το τοπίο «αφηγείται» τη γεωλογική ιστορία
Μάλιστα, όπως εξηγεί ο κ. Φασουλάς, ακόμη και ένας επισκέπτης χωρίς ειδικές γνώσεις γεωλογίας μπορεί, αν κοιτάξει προσεκτικά, να «διαβάσει» το τοπίο της Κρήτης. Τα οροπέδια συνδέονται με βυθίσματα μέσα στις ορεινές περιοχές, όπου συγκεντρώθηκαν εδάφη και υλικά από τη διάβρωση, ενώ τα φαράγγια έχουν σε μεγάλο βαθμό δημιουργηθεί από τη δράση του νερού. Αντίστοιχα, τα σπήλαια αποτελούν χαρακτηριστικό αποτέλεσμα της διάβρωσης και της κυκλοφορίας του νερού μέσα στα πετρώματα.
Απολιθώματα και ίχνη από το παρελθόν
Ακόμη και τα ίδια τα πετρώματα αποκαλύπτουν πληροφορίες για την ιστορία του νησιού. Τα πιο σκληρά και συμπαγή πετρώματα συναντώνται κυρίως στις ορεινές περιοχές και συνδέονται με παλαιότερους γεωλογικούς σχηματισμούς, ενώ τα πιο χαλαρά υλικά των πεδινών περιοχών είναι νεότερα και συχνά συνδέονται με πιο γόνιμα εδάφη, κατάλληλα για καλλιέργεια. Στη νότια Κρήτη, μάλιστα, υπάρχουν ίχνη που μαρτυρούν ότι στο παρελθόν η θάλασσα βρισκόταν σε διαφορετικό υψόμετρο, με απολιθώματα θαλάσσιων οργανισμών και ανυψωμένες ακτογραμμές να αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της γεωλογικής ιστορίας.
Τα δύο γεωπάρκα της Κρήτης
Σημαντικός πλούτος γεωποικιλότητας βρίσκεται στα βουνά της Κρήτης, αλλά και στα δύο αναγνωρισμένα γεωπάρκα του νησιού, το Γεωπάρκο Ψηλορείτη και το Γεωπάρκο Σητείας. Παράλληλα, οι πεδινές περιοχές παρουσιάζουν ιδιαίτερο παλαιοντολογικό ενδιαφέρον, καθώς φιλοξενούν απολιθώματα που συμβάλλουν στην καλύτερη κατανόηση του παρελθόντος της Κρήτης.
Η γεωλογία συνδέεται με την ασφάλεια
Η γεωποικιλότητα, ωστόσο, δεν αποτελεί μόνο αντικείμενο επιστημονικής μελέτης. Συνδέεται άμεσα και με την ασφάλεια των ανθρώπων και την αντιμετώπιση φυσικών φαινομένων. Η γνώση της γεωλογίας μιας περιοχής είναι απαραίτητη για την εκτίμηση των φυσικών κινδύνων, καθώς διαφορετικά πετρώματα συμπεριφέρονται διαφορετικά απέναντι στο νερό. Ορισμένα είναι περισσότερο διαπερατά και επιτρέπουν στο νερό να εισχωρήσει στο υπέδαφος, ενώ άλλα είναι πιο αδιαπέραστα και ευνοούν την επιφανειακή απορροή.
Τα βουνά ως φυσικά «σφουγγάρια»
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν τα πρόσφατα έντονα καιρικά φαινόμενα που έπληξαν την Κρήτη. Οι πετρώδεις όγκοι του Ψηλορείτη, των Λευκών Ορέων και των Λασιθιώτικων βουνών λειτουργούν σε σημαντικό βαθμό σαν φυσικά «σφουγγάρια», επιτρέποντας στο νερό της βροχής να εισχωρήσει στο εσωτερικό τους και να τροφοδοτήσει τους υπόγειους υδροφορείς, αντί να καταλήξει όλο μαζί και άμεσα στα ρέματα και τα ποτάμια. Με αυτόν τον τρόπο συμβάλλουν στη συγκράτηση σημαντικών ποσοτήτων νερού και μπορούν να περιορίσουν την ένταση ορισμένων πλημμυρικών φαινομένων.
Γνώση για το παρόν και το μέλλον
Εν κατακλείδι, ο κ. Φασουλάς επισημαίνει ότι η γεωποικιλότητα δεν είναι απλώς ένα κομμάτι της γεωλογικής ιστορίας ενός τόπου. Είναι ένα ζωντανό αρχείο του παρελθόντος, αλλά ταυτόχρονα ένας σημαντικός παράγοντας για το παρόν και το μέλλον. Η κατανόηση των πετρωμάτων, του εδάφους, του αναγλύφου και των φυσικών διεργασιών μπορεί να συμβάλει στη σωστή διαχείριση των φυσικών πόρων, στην προστασία του περιβάλλοντος και στην αποτελεσματικότερη προετοιμασία απέναντι στους φυσικούς κινδύνους.















