Κάπου 16 χρόνια μετά το ξέσπασμα της οικονομικής κρίσης, η κατανομή των εισοδημάτων των ελληνικών νοικοκυριών αποτυπώνει μια ήττα που δεν ακυρώνεται από τα ρεκόρ ανάπτυξης του ΑΕΠ.
Τα νοικοκυριά που έχουν μηνιαίο εισόδημα έως 750 ευρώ αντιστοιχούσαν το 2008 στο 4,75% του συνόλου. Μια δεκαετία αργότερα, το 2018, όταν η χώρα μόλις είχε απαλλαχθεί από την μνημονιακή επιτροπεία, το ποσοστό αυτό σχεδόν τριπλασιάστηκε, φθάνοντας το 12,75%. Και το 2023, έφτασε το 15,5%. Δηλαδή περίπου ένα στα έξι νοικοκυριά ζούσε με λιγότερα από 750 ευρώ τον μήνα. Το 2024 υποχώρησε στο 13,1%, σε μεγάλο βαθμό χάρη στην αύξηση του κατώτατου μισθού.
Αντίστροφη πορεία ακολούθησε η κορυφή της εισοδηματικής πυραμίδας. Τα νοικοκυριά με μηνιαίο εισόδημα από 3.501 ευρώ και άνω, ήτοι η υψηλότερη εισοδηματική κατηγορία που “μετράει” η ΕΛΣΤΑΤ, ήταν το 2008 το 22,27% του συνόλου. Τη χρονιά που η Ελλάδα αποχαιρετούσε τα μνημόνια, το 2018, η κατηγορία αυτή είχε συρρικνωθεί σε μόλις 6,87%. Το 2023 παρέμεινε σχεδόν αμετάβλητη στο 6,7% και ανέκαμψε ελαφρά στο 7,1% το 2024.
Ο πλούτος δεν χάθηκε απλώς συγκεντρώθηκε σε λιγότερα χέρια, εξηγώντας και γιατί η Ελλάδα παραμένει ουραγός στην ευρωπαϊκή κατάταξη ευημερίας ως προς το κατά κεφαλήν ΑΕΠ σε μονάδες αγοραστικής δύναμης, ακόμη κι αν συνυπολογιστεί η απόκρυψη εισοδημάτων. Το 2025 η χώρα μας βρέθηκε, μαζί με τη Βουλγαρία, στην τελευταία θέση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στο 68% του μέσου όρου.
Η “εξαφάνιση” της μεσαίας τάξης
Η μεγαλύτερη ανατροπή καταγράφεται στη μεσαία ζώνη της κατανομής των εισοδημάτων. Οι τέσσερις κατώτερες εισοδηματικές κατηγορίες, δηλαδή τα νοικοκυριά με μηνιαίο εισόδημα μέχρι 1.800 ευρώ, αποτελούσαν το 2008 το 37,75% του συνόλου. Το 2021, το ποσοστό αυτό είχε εκτιναχθεί στο 53,5% και το 2024 έφτασε το 60%.
Με άλλα λόγια, τρία στα πέντε ελληνικά νοικοκυριά ζουν σήμερα με εισόδημα κάτω από 1.800 ευρώ τον μήνα. Η μεσαία τάξη, αυτή που τροφοδοτούσε την εσωτερική αγορά, χρηματοδοτούσε δάνεια και βαστούσε συνεκτικό τον κοινωνικό ιστό, δεν αποδυναμώθηκε απλώς ισοπεδώθηκε.
Η δαπάνη που δεν ξαναχτίστηκε
Αυτή η εισοδηματική μετατόπιση αποτυπώνεται στην καταναλωτική δαπάνη χωρίς να υπολογιστεί καν ο πληθωρισμός.
Με βάση στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ που αναφέρονται στην Ετήσια Έκθεση Ελληνικού Εμπορίου του ΙΝΕΜΥ-ΕΣΕΕ, το 2008 η μέση μηνιαία δαπάνη των νοικοκυριών ανερχόταν σε 2.117,67 ευρώ. Στο τέλος της κρίσης, το 2018, είχε καταρρεύσει στα 1.442,35 ευρώ, καταγράφοντας μείωση 31,9% σε δέκα χρόνια. Η πανδημία έκανε τα πράγματα χειρότερα. Το 2020, η δαπάνη άγγιξε ιστορικά χαμηλά στα 1.331,83 ευρώ. Στη συνέχεια ήρθε η ανάκαμψη. Το 2021 διαμορφώθηκε στα 1.419,79 ευρώ, το 2022 εκτοξεύθηκε ονομαστικά στα 1.600,34 ευρώ λόγω πληθωρισμού, το 2023 έφτασε τα 1.685,28 ευρώ και το 2024 τα 1.724,54 ευρώ.
Πρόοδος, ναι. Επανόρθωση, όχι. Η μέση δαπάνη του 2024 παραμένει 18,5% κάτω από το επίπεδο του 2008. Η περίοδος 2020-2024 μετρά αύξηση 29,5%, αλλά αυτό είναι σε μεγάλο βαθμό ονομαστικό μέγεθος, καθώς η αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών δεν έχει αποκατασταθεί.
Χαρακτηριστικό, άλλωστε, είναι ότι το 2024 η δαπάνη αυξήθηκε κατά 2%, λίγο κάτω από τον πληθωρισμό (2,6%) του ίδιου έτους, δηλαδή σε πραγματικούς όρους, τα νοικοκυριά αγόρασαν λιγότερα.
Το καλάθι που άλλαξε
Η μεγάλη εισοδηματική συμπίεση δεν άλλαξε μόνο το πόσο ξοδεύουν τα ελληνικά νοικοκυριά, αλλά και το τι αγοράζουν.
Η Ετήσια Έκθεση Ελληνικού Εμπορίου που συνέγραψε το Ινστιτούτο Εμπορίου και Υπηρεσιών της Ελληνικής Συνομοσπονδίας Εμπορίου και Επιχειρηματικότητας (ΙΝΕΜΥ ΕΣΕΕ) αποτυπώνει μια μεθοδική μετατόπιση προς τα αναγκαία και μακριά από τα επιθυμητά, με τα έξοδα για τρόφιμα και μη αλκοολούχα ποτά να το αποδεικνύουν. Το μερίδιο αυτής της κατηγορίας στη συνολική δαπάνη ήταν 16,4% το 2008. Από το 2018 και μετά, κινείται σταθερά στο 20% ή και υψηλότερα, με κορύφωση στο 23,11% το 2020 λόγω προφανώς των πανδημικών lockdown. Το 2024 διαμορφώθηκε στο 20,68%. Σε ό,τι αφορά τα χρήματα που δαπανούν, από 694,86 ευρώ μηνιαία το 2008 για τα πιο φτωχά νοικοκυριά, η καταναλωτική δαπάνη της κατηγορίας μειώθηκε στα 625,65 ευρώ το 2018 και εκτοξεύτηκε στα 750,06 ευρώ το 2024 λόγω της πληθωριστικής κρίσης.
Οι δαπάνες για την υγεία είναι η δεύτερη “άκαμπτη” κατηγορία. Από 6,71% του καταναλωτικού καλαθιού το 2008, έφτασε το 7,51% το 2018, σταθεροποιήθηκε πάνω από το 7% στη συνέχεια και ανήλθε στο 7,80% το 2024 λόγω των συνεχιζόμενων αυξήσεων.
Η κατηγορία της ένδυσης και της υπόδησης ήταν αυτή που την “πλήρωσε” λόγω του πληθωρισμού των τροφίμων και της δραματικής αύξησης στο κόστος στέγασης. Από 8,23% της συνολικής δαπάνης το 2008, υποχώρησε κατακόρυφα στο 5,87% το 2018, και παρέμεινε στο 5,02% το 2024. Τα ρούχα και τα παπούτσια έγιναν πολυτέλεια για πολλά ελληνικά νοικοκυριά.
Η κατηγορία “αναψυχή και πολιτισμός” από 4,82% του καταναλωτικού καλαθιού το 2008, έπεσε στο 3,49% το 2020, και το 2024 διαμορφώθηκε στο 4,03% χωρίς να επιστρέψει στα επίπεδα των “παχιών αγελάδων”.
Σχετικά σταθερές έχουν μείνει οι δαπάνες για εκπαίδευση στο 3,06%-3,73% ανά την περίοδο, γεγονός που αντανακλά την ανελαστικότητα αυτής της δαπάνης για τα ελληνικά νοικοκυριά.
Σταθερό μερίδιο στο καλάθι των καταναλωτών έχει τέλος η κατηγορία “αλκοόλ και καπνός”, καθώς διαμορφώνεται γύρω στο 3,3%-3,9% με μικρές διακυμάνσεις.
Η εισοδηματική ανισότητα κάθε τάξης
Η διάρθρωση της δαπάνης ανά εισοδηματική κατηγορία αποκαλύπτει ακόμη βαθύτερες αντιθέσεις. Ενώ τα νοικοκυριά της κατηγορίας 1.451-1.800 ευρώ αύξησαν τη μέση μηνιαία τους δαπάνη κατά 12% το 2024 σε σχέση με το 2023, τα πιο φτωχά νοικοκυριά (έως 750 ευρώ) την μείωσαν κατά 3%. Εκεί βρίσκεται ίσως η πιο οδυνηρή αλήθεια: το πληθωριστικό κύμα έπληξε δυσανάλογα εκείνους που δεν έχουν “αποθεματικό” ευελιξίας. Ακόμα και μια μικρή ανατίμηση στα τρόφιμα, στην ενέργεια και στα ενοίκια δρα ως “φόρος για τους φτωχούς”, περικόπτοντας οτιδήποτε δεν είναι αναγκαίο.
Η μεγάλη παγίδα
Όπως επισημαίνει η Έκθεση της ΕΣΕΕ, “η αυξημένη βαρύτητα των ανελαστικών δαπανών ενισχύει τις πιέσεις κυρίως στα χαμηλότερα και μεσαία εισοδηματικά στρώματα, όπου το μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματος κατευθύνεται ήδη σε βασικές ανάγκες”, συμπιέζοντας τη δυνατότητα “οικονομικής συσσώρευσης και κατανάλωσης πολιτισμικών αγαθών”.
Αυτός είναι ο κύκλος φτωχοποίησης που δεν σπάει εύκολα. Λιγότερα εισοδήματα σημαίνουν λιγότερες επιλογές, οι λιγότερες επιλογές σημαίνουν μεγαλύτερο μερίδιο στα αναγκαία, τα αναγκαία ακριβαίνουν και η εξίσωση επαναλαμβάνεται. Μια Ελλάδα όπου τα έξι στα δέκα νοικοκυριά ξοδεύουν τα χρήματά τους πριν μπορέσουν να αποταμιεύσουν, να επενδύσουν ή, απλώς, να χαρούν.
Πηγή: capital.gr
